In 2008 begon het allemaal: de huizenmarkt in Amerika stortte in, met als gevolg een mondiale economische crisis. Ook Europa werd hard getroffen. Er vielen wereldwijd ontslagen en ook de Nederlandse burgers ondervonden de gevolgen. Gaandeweg kwamen gebreken aan het licht ten aanzien van het economisch beleid van de Europese Unie.

Om te voorkomen dat zich in de toekomst een dergelijke crisis nogmaals voordoet en om de huidige crisis te bedwingen, hebben het Europees Parlement, de EU-landen en de Europese Commissie maandenlang onderhandeld over hervormingen van het Europees economisch beleid.

Ook het toezicht op de financiële markten was onderwerp van discussie. Uiteindelijk resulteerde dat in september 2010 in de oprichting van drie Europese toezichthoudende instanties. Eén ding is zeker: door de gebeurtenissen van de afgelopen paar jaar was betere financiële regelgeving een topprioriteit van het Europees Parlement.

Een andere praktische maatregel was het organiseren van stresstests voor banken. Die moeten duidelijkheid geven in hoeverre banken een nieuwe crisis zouden kunnen overleven.

Het Europees Parlement wees al ver voor de crisis op de tekortkomingen van het huidige Europese toezicht op de financiële markten. De markt werd steeds meer geïntegreerd maar de coördinatie vanuit de EU bleef achter. In 2000 nam het Europees Parlement een resolutie aan waarin stond dat financiële organisaties vragen hadden bij de traditionele structuur van supervisie.

In 2002 kwam er een resolutie met betrekking tot het opzetten van een Europese raad voor systeemrisico´s. Kort na het begin van de kredietcrisis, in 2008, pleitten de Europarlementariërs ervoor om Europese toezichthouders meer bevoegdheden te geven. Het overhevelen van nationale bevoegdheden aan Europese instanties ligt erg gevoelig bij (sommige) lidstaten. Met name Duitsland en Groot-Brittannië waren fel tegen, maar uiteindelijk kreeg het Europees Parlement de overhand in de discussie en werd ingestemd met het voorstel.

Vervolgens stelde de Europese Commissie een expertgroep samen onder voormalig Internationaal Monetair Fonds-topman Jacques de Larosière en werden er rapporteurs vanuit het Europees Parlement aangesteld.

De rapporteurs van het Europees Parlement hebben gesignaleerd dat meer Europese samenwerking op het gebied van financiële supervisie noodzakelijk is als we de huidige open interne markt willen behouden. De huidige structuur leidde tijdens de crisis tot verschillende manieren van aanpak van de problemen door de lidstaten. Daardoor ontstond een erg onduidelijk beeld van de situatie voor de toezichthoudende instanties.

Er werd te laat aan noodremmen getrokken, waardoor onder andere de 'PIIGS-landen' (Portugal, Italië, Ierland, Griekenland en Spanje) in grote financiële problemen kwamen. Dit soort situaties moeten in de toekomst te allen tijde voorkomen worden, want niet alleen bedrijven werden de dupe van het gebrek aan coördinatie en controle maar ook veel Europese burgers.

De  expertgroep onder leiding van Larosière kwam met een uitgebreid pakket van maatregelen, het zogenaamde 'Financial Supervisory Package'. Tijdens onderhandelingen tussen het Europees Parlement, de lidstaten van de EU, de Commissie en andere betrokkenen werd hier nog flink aan geschaafd, net zolang tot iedereen vrede had met de voorgestelde maatregelen. Het resultaat van deze onderhandelingen moet uiteindelijk tot een beter Europees systeem van toezicht op de financiële markten leiden.

De belangrijkste voorgestelde hervormingen zijn de introductie van verschillende Europese Toezichthoudende Autoriteiten (ETA´s) en het oprichten van een Europees comité voor systeemrisico´s (ECSR). De ETA´s gaan toezicht houden op aparte bedrijfstakken; het Comité houdt het geheel in de gaten. Over deze maatregelen is op 2 september 2010 een akkoord bereikt tussen de betrokken EU instellingen. Op 22 september stemde het Europees Parlement officieel in met de maatregelen.

Het compromis houdt het volgende in:

• - 

  Vanaf 1 januari 2011 zijn drie Europese financiële toezichthouders aan het werk gegaan: één voor banken, één voor verzekeraars en bedrijfspensioenen en één voor de effectenbeurzen. Hun voornaamste doel is om een nieuwe financiële crisis te voorkomen. De invoering van deze toezichthouders gaat ten koste van enkele nationale bevoegdheden op dit gebied. De Europese 'waakhonden' mogen onder meer risicovolle activiteiten en producten verbieden. Ook mogen ze nationale toezichthouders in enkele gevallen dwingen tot bepaalde maatregelen. Dit laatste mag onder andere als de nationale toezichthouder in strijd met Europese regelgeving handelt of als de lidstaten alarm slaan. De bevoegdheid om alarm te slaan ligt dus bij de lidstaten. Het Europees Parlement mag tevens een verzoek tot alarmering bij de Raad doen. In de nieuwe structuur heeft het Parlement een vetorecht over de voorzitters van de toezichthouders.
• - 

  Er komt een Europees Comité voor systeemrisico´s (ECSR). Dit Comité dient als waarschuwingssysteem. Indien het risico´s en problemen opmerkt in de Europese financiële markt moet het Comité regeringen alarmeren.

Eurocommissaris Barnier (Interne markt) is heel tevreden over de genomen besluiten: "Het toezicht op financiële instellingen is naar een ander niveau gegaan, het heeft nu een Europese dimensie". Inmiddels hebben ook de Europese ministers van Financiën akkoord gegeven voor de plannen, waardoor het definitief door gaat.

Het Europees Parlement heeft een belangrijke rol gespeeld bij het vormgeven van de bevoegdheden van de drie ´waakhonden´ en de andere voorstellen. Het was lange tijd ontevreden over het voorgestelde pakket omdat het vond dat de hervormingen niet ver genoeg gingen. Het Parlement heeft ook geprobeerd om de drie financiële toezichthouders in één plaats te vestigen, om de efficiëntie te vergroten, maar dat plan lijkt niet door te gaan.

Verdere versterking toezicht

In 2011 kwam de Commissie met verdere voorstellen om de rol van de toezichthouders te versterken. De Commissie wil dat de toezichthouders banken beter moeten kunnen controleren en waar nodig ook boetes op mogen leggen wanneer banken teveel risico nemen.

In november 2010 heeft het Europees Parlement een richtlijn aangenomen die eisen voor registratie, rapportage en kapitaal vastlegt voor het op de markt brengen van alternatieve beleggingsfondsen. Met deze wetgeving wil men een betere regulering van de activiteiten van beheerders van alternatieve beleggingsfondsen op Europees niveau bewerkstelligen. Ook worden beleggers beter beschermd en komt er een interne markt voor de fondsen met EU-regels.

Deze regels voorzien in de invoering van een Europees paspoort voor hefboomfondsen, waarmee de fondsen in alle 27 EU-landen kunnen opereren zonder dat ze met 27 verschillende nationale wetgevingen te maken krijgen. Alternatieve beleggingsfondsen van buiten de EU kunnen onder bepaalde voorwaarden ook een paspoort aanvragen. Het paspoort voor Europese fondsen komt er vanaf 2013 en voor fondsen van buiten de Europese Unie vanaf 2015.

De richtlijn bevat ook beperkingen op uitkeringen en kapitaalsverminderingen tijdens de eerste twee jaar nadat een private equity fonds een bedrijf heeft overgenomen. Hiermee wil het Europees Parlement het zogenaamde 'asset stripping' bestrijden: het opkopen van bedrijven met als enig doel deze op te delen en met een meerwaarde weer te verkopen. 

Tot slot bepaalt de richtlijn dat 'bewaarders' van de activa van alternatieve fondsen bij de wettelijke delegatie van taken aan derden voor een schriftelijk contract moeten zorgen. Op die manier is het voor de beheerder van het fonds mogelijk om bij verlies van de activa tegen die derde instelling een claim in te dienen.

Bonussen en beloning voor beheerders van alternatieve beleggingsfondsen worden met de richtlijn in overeenstemming gebracht met de EU-wetgeving.

De regels van de richtlijn worden in 2013 ingevoerd en na vier jaar door de Commissie geëvalueerd.

Regulering andere financiële producten

De Raad van Ministers en het Europees Parlement hebben in februari 2012 een akkoord bereikt over nieuwe regelgeving voor de derivatenhandel. 'Centrale tegenpartijen' (Central Counterparties) moeten de verhandeling van financiële derivaten, waaronder over-the-counter (otc)-derivaten, goedkeuren. Daarnaast moeten alle derivatencontracten worden gerapporteerd aan centrale datacentra, beter bekend als trade repositories. Toezichthouders spelen een belangrijke rol, met name de Europese Autoriteit voor Effecten en Markten (EAEM). Deze autoriteit is verantwoordelijk voor het toezicht op transactieregisters en bemiddeling in geval van geschillen. De nieuwe regels beogen meer transparantie, veiligheid en financiële stabiliteit te creëren op de derivatenmarkt. Hierdoor wordt het risico op een toekomstige economische crisis verkleind.  De Raad en het EP moeten nog formeel instemmen met het bereikte compromis. Na drie jaar zal de Europese Commissie de implementatie van de nieuwe regelgeving evalueren.

Het EP wil een verbod op de handel in ongedekte kredietderivaten (de handel in schulden waar geen onderpand op zit) en een verscherping op het toezicht van naked short selling. Het EP is vooral beducht voor die financiële instrumenten omdat beleggers ermee kunnen speculeren op de financiële handel van de overheden, zoals staatsobligaties. De Raad wilde zover niet gaan. Zij ziet een rol weggelegd voor de nieuwe Europese toezichthouder op de financiële markten. Die mag naked short selling aan banden leggen als landen in de problemen dreigen te komen door speculatie op hun staatsschuld.

Rol kredietbeoordelaars

Ook wil het Europees Parlement strengere regels voor kredietbeoordelaars. Deze bedrijven onderzoeken of instellingen en financiële instrumenten kredietwaardig zijn door een 'rapportcijfer' toe te kennen. De strengere regels zouden de werkmethoden van de kredietbeoordelaars moeten verduidelijken, hen minder op hun beoordelingen laten blindvaren en onderlinge competitie stimuleren.

Nadat de landen die financiële steun van de EU ontvingen vanwege problemen met hun overheidstekorten flink werden afgewaardeerd, nam de kritiek op de rol van de kredietbeoordelaars steeds verder toe. Op 13 januari 2012 werd de kredietwaardigheid van een groot aantal eurolanden nogmaals verlaagd. Dit leidde opnieuw tot kritiek op de kredietbeoordelaars en een roep om een Europese, onafhankelijke kredietbeoordelaar.

Tijdens de G20-top in november 2010 is besloten de nieuwe regelgeving voor de financiële sector, het zogenoemde Basel III-akkoord, over te nemen. Onder deze regels moeten banken veel meer kapitaal aanhouden om te voorkomen dat ze in moeilijke tijden in financiële problemen komen. Naast de regels voor alle banken zullen de systeembanken waarschijnlijk extra strenge regels opgelegd krijgen. De lijst met banken die worden aangemerkt als 'systeembank' wordt medio 2011 gepubliceerd.

Uitwerken Europese maatregelen

De Europese Commissie heeft de eisen in 2011 concreet gemaakt: banken moeten meer geld in kas houden, minder risicovolle leningen en beleggingen uit hebben staan, en moet het risico dat problemen bij één financieel product onmiddellijk gevolgen heeft voor andere producten worden teruggebracht. Bovenop de strengere kapitaalvereisten moeten alle banken een Europese én een nationale buffer aanleggen waar in tijden van crisis een beroep op kan worden gedaan.

Naast de kapitaaleisen waar banken aan moeten voldoen wil de Commissie ook dat de banken hun interne toezicht aanscherpen.

Ophoging reserves banken

Op de eurotop van 26 en 27 oktober 2011 is een besluit genomen over het kapitaal dat de Europese banken als buffer aan eigen vermogen moeten hebben, bijvoorbeeld in de vorm van aandelen. Dat moet vanaf 30 juni 2012 9 procent zijn van het totale kapitaal dat de bank risicovol heeft uitgeleend. Dit wordt wel de tier 1-kernkapitaalratio genoemd. Deze maatregel moet het vertrouwen in de banken versterken.

Los van bovenstaande maatregelen zijn er nog een groot aantal andere instanties bezig met nadenken over verbeteringen van het Europees economisch systeem. De economie groeit weer maar hoe kunnen we dit in stand houden? Er wordt onder meer gesproken over het invoeren van een bankentaks en het creëren van een Europees Fonds dat in de toekomst als buffer moet gaan dienen, mochten er problemen optreden. Beide initiatieven zijn vrij omstreden en ondervinden veel tegenstand. Het is dan ook nog niet duidelijk in hoeverre deze maatregelen zullen worden ingevoerd.

Een ander plan is dat lidstaten hun collega-lidstaten beter moeten gaan informeren over hun begroting. Op deze manier hopen ze (negatieve) trends sneller op te kunnen pikken.

Naast de bankenheffing is de zogenoemde stresstest een aanvullende manier om een bankencrisis in de toekomst te voorkomen. De EU-leiders hebben op 17 juni 2010 ingestemd met een voorstel om voor grote financiële instellingen de uitkomst te publiceren van een test die de financiële 'gezondheid' van de instellingen moet bepalen. De openbaarmaking van de financiële situatie van de banken moet zorgen voor meer vertrouwen in de instellingen. 

Aanvankelijk waren enkele lidstaten tegen de openbaarmaking van de uitkomst van de stresstests, maar na een felle campagne van Spanje draaiden ze bij. Ook premier Balkenende was een voorstander van de test.

Op 23 juli 2010 werden de uitslagen van de stresstesten openbaar gemaakt. Van de 91 banken die werden onderworpen aan een aantal doemscenario's, slaagden zeven kleinere banken niet voor de test. Het gaat om vijf Spaanse banken, een Duitse en een Griekse bank. Verschillende Europese instellingen spaken hun tevredenheid uit over de uitkomst van de stresstesten. Volgens de Europese Commissie is de Europese kapitaalmarkt nu sterk genoeg om nieuwe financieel-economische problemen te overleven.

Tweede test

Er was de nodige kritiek op de eerste test: deze zou niet streng genoeg zijn. Met aangescherpte criteria heeft de Europese Bankenautoriteit in juli 2011 de resultaten van een tweede stresstest bekendgemaakt. Acht Europese banken voldeden niet aan de criteria. Die banken, scherp gecontroleerd door nationale overheden, moeten maatregelen nemen om aan die eisen te voldoen.

Maar ook nu weer was er kritiek op het vermeende milde karakter van de stresstest. Eigen, strengere analyses binnen de financiële markten zouden wijzen op twintig zwakke banken, twaalf meer dan bij de test van de Commissie.

Begin mei 2012 liet de Europese Bankenautoriteit weten tevreden te zijn over de vooruitgang van banken het afgelopen jaar met betrekking tot de hogere kapitaaleisen.

Hieronder staan een aantal veel gehoorde argumenten in de discussie over financieel toezicht binnen de EU. Dat maakt de discussie boeiend, maar een oordeel niet eenvoudiger.

Tip: na het lezen van de argumenten kunt u zelf Uw reactie geven.

Uw reactie

Door op Uw reactie te klikken kunt u laten weten, wat u van de verschillende argumenten vindt. Ook kunt u natuurlijk andere argumenten aandragen. Uw reactie wordt zeer op prijs gesteld.